Arterial gipertenziya va molekulyar- genetik tadqiqotlar ilmiy-tadqiqot laboratoriyasi
Arterial gipertenziya va molekulyar genetika tadqiqot laboratoriyasi gipertenziya va kardiogenetika sohalarida ilmiy, klinik va amaliy tadqiqotlar olib boradi. Arterial gipertenziya o’tkir koronar sindromlar, insult va yurak yetishmovchiligi kabi yurak-qon tomir asoratlari uchun yetakchi xavf omilidir.
Laboratoriya 1976-yilda arterial gipertenziya (AG) diagnostikasi, davolash va oldini olishning zamonaviy usullarini ishlab chiqish, shuningdek, ilmiy tadqiqot natijalarini klinik amaliyotga joriy etish maqsadida tashkil etilgan.
Ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari
Laboratoriyaning ilmiy faoliyati quyidagi yo‘nalishlarga qaratilgan:
- Gipertenziya rivojlanishining patogenetik mexanizmlarini, jumladan, molekulyar genetik, metabolik, tuzga sezgirlik va yurak-qon tomir remodellash jarayonlarini o'rganish.
- Ertenziya bilan og'rigan bemorlarda qon tomir devorining erta qarish sindromi komponentlarini farmakoterapiyani optimallashtirish bilan o'rganish.
- Rezistent gipertenziya va buyrak shikastlanishi muammolari.
- Gipertenziya bilan og'rigan bemorlarda kognitiv buzilishlarni tashxislash, farmakoterapiya va oldini olish muammolari.
- AG bilan og'rigan bemorlarda yurak ritmining buzilishi, xususan, bo’lmachalar hilpirashi.
- Orol dengizi mintaqasi aholisida gipertenziyaning klinik va genetik xususiyatlari.
- Turli xil antigipertenziv dorilarni tanlashga differensial yondashuvlarni ishlab chiqish bilan antigipertenziv farmakoterapiyani optimallashtirish.
- O'zbekiston aholisi shaxslarida essensial gipertenziya rivojlanishida yadro va mitoxondrial polimorfizmlar darajasida intergenomik ta'sirlarni o'rganish.
Ilmiy va amaliy ahamiyati
Laboratoriya tadqiqotlari natijalari quyidagilarga qaratilgan:
- Arterial gipertenziyani tashxislash va davolashga klinik yondashuvlarni takomillashtirish;
- Kardiologiya markazi amaliyotiga innovatsion usullar va texnologiyalarni joriy etish;
- Bemorlarga tibbiy yordam ko'rsatish samaradorligi va xavfsizligini oshirish.
Moddiy-texnik baza
Laboratoriya zamonaviy ilmiy va diagnostika uskunalari bilan jihozlangan bo’lib, bu zamonaviy usul va texnologiyalardan foydalangan holda fundamental va klinik tadqiqotlarni o’tkazish imkonini beradi.
Ishda foydalaniladi:
- Molekulyar genetik usullar (real vaqtda PCR, yuqori sekvenirlash - NGS)
- Biokimyoviy usullar (qondagi lipidlar, glyukoza, siydik kislotasi va kreatinin darajasini aniqlash, mikroalbuminuriya)
- Instrumental usullar (exokardioskopiya, spekl-exokardioskopiya, braxiosefalik arteriyalarning UTT, 24 soatlik qon bosimi monitoringi, Xolter EKG monitoringi, applanatsion tonometriya)
- Tuzga sezgir gipertenziyani aniqlash uchun osh tuziga ta'm sezgirligini aniqlash
- Kognitiv buzilishlarni aniqlash uchun psixologik test.
Laborator diagnostika:
- Qalqonsimon bez gormonlari
- Elektrolitlar (kaliy, magniy)
- Yallig‘lanish markerlari
- Koagulogramma ko‘rsatkichlari
- Antikoagulyant terapiya monitoringi (anti-Xa faktor konsentratsiyasi)
Laboratoriya jamoasi
Laboratoriyada yuqori malakali mutaxassislar, jumladan: kardiologlar, funksional shifokorlar, biologlar, genetiklar, bioinformatiklar, tadqiqotchi hodimlar va texnik mutaxassislar ishlaydi.
Laboratoriya mudiri:
Abdullaeva Guzal Jaloliddinovna
tibbiyot fanlari doktori, katta ilmiy hodim, Arterial gipertenziya va molekulyar genetik tadqiqotlar ilmiy-tadqiqot laboratoriyasi mudiri.
Laboratoriya xodimlari:
Xamidullaeva Gulnoz Abdusattarovna
tibbiyot fanlari doktori, professor, bosh ilmiy xodim.
Yusupova Xafiza Furkatovna
PhD, katta ilmiy xodim
Sergey Kosushkin
biologiya fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim (bioinformatik).
Radjabova Gulrux Muxamadrizoevna
kichik ilmiy xodim
Fayzullayeva Shaxlo Sodiqjonovna
tayanch doktorant, kichik ilmiy xodim
Safarov Jamshid Bastamovich
kichik ilmiy xodim
Atoyeva Munisa Ismoilovna
tayanch doktorant
Turg‘unboyev Saidburxon
tayanch doktorant
Ibragimova Iroda Abrorovna
kichik ilmiy xodim
Po‘latov Olim Rahimovich
kichik ilmiy xodim (biolog-genetik)
Dadabayeva Nigina Qahramonovna
laborant
Laboratoriya tarixi va yutuqlar
Laboratoriya faoliyati davomida kardiologiya va tibbiyot fanlari sohasidagi yetakchi mutaxassislar rahbarlik qilishgan:
- 1976-1985 y — Salixov Baxtiyar Nakievich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
- 1985-2011 y — Eliseeva Marietta Rafaelyevna, tibbiyot fanlari doktori, professor
- 2011-2021 y — Xamidullayeva Gulnoz Abdusattarovna, tibbiyot fanlari doktori, professor
- 2021 y – hozir — Abdullaeva Guzal Jaloliddinovna, tibbiyot fanlari doktori
Laboratoriya faoliyatining asosiy natijalari:
Xalqaro standartlarga mos keladigan ilg’or diagnostika usullari joriy etildi: 24 soatlik qon bosimi monitoringi (ABSM), applanasion tonometriyasi, qon tomir vazomotor javob testi va endotelial funktsional faollikni test qilish. 2000-yildan beri laboratoriya essential gipertenziya uchun nomzod genlarni aniqlash va yurak-qon tomir kasalliklari xavfi uchun genetik «pasport» yaratish bo’yicha birinchi genetik tadqiqotlarni ham boshladi.
1991-yildan 1999-yilgacha 10 dan ortiq antigipertenziv dorilarning farmakodinamik ta’siri o’rganildi va gipertenziya uchun turli xil dorilarni tanlashga differensial yondashuvlar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari asosida 30 dan ortiq ilmiy maqolalar nashr etildi, tadqiqot natijalari xalqaro forumlarda taqdim etildi,
1 ta doktorlik va 9 ta nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi, ilmiy va uslubiy qo’llanmalar nashr etildi: “Arterial gipertenziyaning og’ir shakllarini differensial davolash”, 1991; “Periferik vazodilatatorlar”, 1992; “Kardiologiya amaliyotida beta-blokatorlar”, 1999; Gipertenziyani davolash usullari bo’yicha 3 ta patent olindi.
2000-yildan beri laboratoriyaning tadqiqot yo’nalishlari genetik omillar ishtirokida essensial gipertenziyada yurak-qon tomir tizimini remodellanish muammosiga, shuningdek, farmakogenetik jihatlarga asoslangan yetarli farmakoterapiya usullarini ishlab chiqishga qaratilgan. Professor M.R. Eliseeva rahbarligida 2007-yilda AG laboratoriyasi tarkibida molekulyar genetik tadqiqot guruhi tashkil etildi; 2008-yilda AG laboratoriyasi «AG va molekulyar genetik tadqiqotlar» laboratoriyasi deb o’zgartirildi. Hozirgi vaqtda molekulyar genetik tadqiqot laboratoriyasi gipertenziya, koronar yurak kasalligi, oilaviy giperxolesterinemiya, insulinga tolerantlik va dori metabolizmida ishtirok etadigan sitoxrom P450 tizimining genlari uchun 50 dan ortiq nomzod genlarni aniqlamoqda.
2000-2025 yillar oralig’ida 18 dan ortiq antigipertenziv dorilarning farmakodinamik ta’siri o’rganildi, essensial gipertenziyaning genetik determinantlarining etnik xususiyatlari aniqlandi va gipertenziya uchun turli xil dorilarni tanlashga differensial yondashuvlar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari asosida 120 dan ortiq ilmiy maqolalar nashr etildi, tadqiqot natijalari xalqaro forumlarda taqdim etildi, ko’plab doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi, ilmiy va amaliy qo’llanmalar va uslubiy tavsiyalar nashr etildi, jumladan: «Kardiologiya amaliyotida beta-blokatorlar», «Kardiologiya amaliyotida angiotenzinga aylantiruvchi ferment ingibitorlari», «Endotelial disfunksiya va yurak-qon tomir kasalliklari», «Essensial gipertenziyani davolashda farmakogenetik yondashuvlar», «Simptomatik arterial gipertenziyaning klinik jihatlari», «Gipertenziyani tashxislash va davolashning zamonaviy tamoyillari», «Arterial gipertenziya: yurak-qon tomir kasalliklarining samaradorligi», «Kalsiy antagonistlarini arterial gipertenziyada qo’llash». Laboratoriya xodimlari uchta monografiya nashr etdilar: «Arterial gipertenziyaning molekulyar va genetik jihatlari», «Arterial gipertenziyaning oldini olish», «Kardiologiyada genetik jihatlar».
«O’zbekiston aholisining ayrim shaxslarida asosiy gipertenziya rivojlanishida yadro va mitoxondrial polimorfizmlar darajasidagi intergenomik ta’sirlarning ahamiyati» fundamental loyihasi doirasida (2007-2011), genetik determinantlarning asosiy gipertenziya rivojlanishiga ajralmas hissasini tushunish uchun intergenomik o’zaro ta’sirlar, xususan, yadro va mitoxondrial polimorfizmlar o’rganildi. Tadqiqot natijalariga ko’ra, «Sequencher 4.0 dasturiy ta’minotini tibbiy va biologik amaliyotda qo’llash» bo’yicha metodologik tavsiyalar nashr etildi. Mamlakatda birinchi marta gipertenziya bilan og’rigan bemorlarning DNK banki yaratildi va asosiy gipertenziya xavfi uchun genetik «pasport» yaratish bo’yicha ishlar faol olib borilmoqda, bu gipertenziyaga qarshi kurashish bo’yicha profilaktika choralarini ishlab chiqish va individual terapiyani amalga oshirish uchun asos bo’ladi.
3 yil davomida, 2018-yildan 2020-yilgacha, laboratoriya «COGNITA» xalqaro kuzatuv dasturida ishtirok etdi.
2000-yildan 2025-yilgacha 9 ta amaliy loyiha va bitta fundamental loyiha yakunlandi. Hozirda innovatsion loyiha amalga oshirilmoqda.
Laboratoriya faoliyati davomida 22 nafar tibbiyot fanlari nomzodi va 6 nafar tibbiyot fanlari doktori tayyorlandi, 200 dan ortiq ilmiy maqolalar chop etildi.
Davlat mukofoti
Monografiya
Ixtiro
Doktorlik dissertatsiyasi
nomzodlik dissertatsiyasi
Hamkorlik
Laboratoriya quyidagi muassasalar bilan faol hamkorlik qiladi:
Ta’lim faoliyati
Laboratoriya doktorantlar, magistrlar va ordinatorlar uchun ilmiy seminarlar o'tkazadi; va shifokorlar malaka oshirishni o'z ichiga olgan ta'lim dasturlarida ishtirok etadi:
- «Milliy klinik ko’rsatmalar asosida birlamchi tibbiy yordamda arterial gipertenziyani diagnostika qilish, davolash va monitoring qilish» — 18 soatlik dastur
«Asoratlangan, rezistent va o’ta yuqori xavfli arterial gipertenziyani diagnostika qilish va davolashning zamonaviy asoslari» — 36 soatlik dastur.