Yurak ishemik kasalliklari va aterosklerozi ilmiy-tadqiqot laboratoriyasi
YUIK va ateroskleroz ilmiy-tadqiqot laboratoriyasi Aterosklerotik yurak-qon tomir kasalliklari (AQTK) sohasida ilmiy, klinik va amaliy faoliyatni amalga oshiradi. Ateroskleroz ko‘pchilik yurak-qon tomir kasalliklarining, shu jumladan surunkali yurak ishemik kasalligining patogenetik asosi hisoblanadi va shuning uchun lipid almashinuvi buzilishlarini o‘rganish kasallikning diagnostikasi, xavf-stratifikatsiyasi va patogenetik terapiyasida asosiy rol o‘ynaydi.
Ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari
Laboratoriyaning ilmiy faoliyati quyidagi yo‘nalishlarga qaratilgan:
- Bemorlarning individual, shu jumladan genetik xususiyatlarini hisobga olgan holda surunkali yurak ishemik kasalligini tashxislash va shaxsiylashtirilgan davolash usullarini ishlab chiqish.
- Lipidlar almashinuvining buzilishi va ateroskleroz, jumladan geterozigotali va gomozigotali oilaviy giperxolesterinemiya, gipertriglitseridemiya, giperlipoproteinemiya (a), poligen giperxolesterinemiya diagnostikasi.
- Mahalliy gipolipidemik dori vositalari (oligvon, flateron, flanorin, kursetin), kichik interferensiyalanuvchi RNK (inklisiran) yordamida kombinatsiyalangan gipolipidemik terapiyani qo‘llash orqali yangi davolash usullarini ishlab chiqish.
- Qandli diabet, semizlik, irsiy dislipidemiya, multifokal ateroskleroz bilan bog‘liq bo‘lgan aterosklerotik yurak-qon tomir kasalliklari.
Ilmiy va amaliy ahamiyati
Laboratoriya tadqiqotlari natijalari quyidagilarga qaratilgan:
- lipidlar almashinuvi buzilishi va aterosklerozning patogenetik terapiyasiga asoslangan surunkali yurak ishemik kasalligi, barqaror va progressiv stenokardiyani tashxislash va davolashga klinik yondashuvlarni takomillashtirish.
- kardiologiya markazi amaliyotiga innovatsion usullar va texnologiyalarni joriy etish: monogen va poligen giperxolesterinemiyani keyingi avlod genomik sekvenirlash, kaskadli skrining usuli bilan tashxislash; yangi mahalliy va jahon gipolipidemik dori vositalaridan foydalangan holda kombinatsiyalangan gipolipidemik terapiya usullari.
- Aterosklerotik yurak-qon tomir kasalliklarini davolash samaradorligi va xavfsizligini oshirish.
Moddiy-texnik baza
YUIK laboratoriyasi zamonaviy ilmiy va diagnostika uskunalari bilan jihozlangan bo‘lib, dolzarb usullar va texnologiyalardan foydalangan holda fundamental va klinik tadqiqotlar o‘tkazish imkonini beradi.
Ishda foydalaniladi:
- Tadqiqotda funksional va laborator tashxislashning standart usullari, jumladan, tredmil-test
- EKGning sutkalik xolter monitoringi
- lipid almashinuvi markerlarining kengaytirilgan diagnostikasi (lipid spektri, xolesterin remnantlari
- apolipoprotein-A va V
- 9 turdagi protein-subtilizin konvertazasi (PCSK9)
- lipoprotein (a)) yallig‘lanish markerlari - interleykin-6
- yuqori sezgir S-reaktiv oqsil) qo‘llanilgan
Laborator diagnostika:
- YUIK laboratoriyasi davolashning innovatsion usullarini ishlab chiqishda Molekulyar-genetik tadqiqotlar laboratoriyasi
- Yurak-qon tomir kasalliklarini noinvaziv tashxislash laboratoriyasi
- Rentgenendovaskulyar jarrohlik laboratoriyasi, Biokimyo laboratoriyasida o‘zlashtirilgan ilg‘or texnologiyalarga tayanadi
Laboratoriya jamoasi
Laboratoriya tarkibida yuqori malakali mutaxassislar, jumladan, kardiolog shifokorlar, ilmiy xodimlar va texnik mutaxassislar ishlaydi.
Laboratoriya mudiri:
Shek Aleksandr Borisovich
tibbiyot fanlari doktori, professor
Laboratoriya xodimlari:
Trigulova Raisa Xusainovna
tibbiyot fanlari doktori, professor, bosh ilmiy xodim.
Aliyeva Ra’no Burxonovna
tibbiyot fanlari doktori, katta ilmiy xodim
Xoshimov Shavkat Urazaliyevich
tibbiyot fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim
Axmedova Shaxista Saidaminovna
tibbiyot fanlari nomzodi, ilmiy xodim
Kan Liliya Edikovna
ilmiy xodim
Kim Andrey Rudolfovich
ilmiy xodim
Dadaxodjayeva Nargiza Raxmatxodjayevna
ilmiy laborant
Daminova K. R.
tadqiqotchi
Abdukadirova Sh. A.
tadqiqotchi
Asrarova Z. D.
tadqiqotchi
Abdukadirova Z. A.
tadqiqotchi
Laboratoriya tarixi va yutuqlar
Laboratoriya faoliyati davomida kardiologiya va tibbiyot fanlari sohasidagi yetakchi mutaxassislar rahbarlik qilishgan:
- 2003 y – hozir — Abdullaeva Guzal Jaloliddinovna, tibbiyot fanlari doktori
Laboratoriya faoliyatining asosiy natijalari:
YUIK laboratoriyasi ilk bor 1976-yilda O‘zbekiston kardiologiya ilmiy-tekshirish instituti qoshida tashkil etilgan. Turli yillarda unga kardiologiya sohasida respublikaning yetakchi mutaxassislari: Iskanderova Saida Jamalovna, Kostko Semyon Zaxarovich, Katsenovich Rafail Aleksandrovich, Kiyakbayev G‘ayrat Kaluyevich, Yunusov Zokirjon Zaitovich rahbarlik qildilar, ular respublika uchun ilmiy kadrlar va shifokor-klinitsistlarning bir necha avlodini yetishtirib berdilar.
1979-yilda YUIK laboratoriyasining yosh tadqiqotchilari Xashimov Xayrulla Abdullayevich va Kostko Semyon Zaxarovich beta-blokatorlarning samaradorligini klinik-eksperimental o‘rgangani uchun O‘zbekiston Lenin komsomoli mukofotiga sazovor bo‘lishdi. Keyinchalik antianginal preparatlarning qon aylanish tizimiga ta’sirini o‘rganishni Zokir Zaitovich Yunusov, Anvar Shadmanovich Kasimxodjayev, Gavxar Nuritdinovna Muxitdinova, Boris Lazarevich Shilkrut va kardiologiya ilmiy-tadqiqot institutining boshqa xodimlari davom ettirdilar.
YUIK bilan og‘rigan bemorlarda antianginal preparatlarni qo‘llashni individuallashtirish Mavluda Axatovna Vohidova, Umida Amanovna Arifjanova, Raisa Xusainovna Trigulova, Lyudmila Aleksandrovna Jiberina, Sunnat Fayzullayevich Pulatov, Boris Arnoldovich Xores, Aleksandr Borisovich Sheklarning muvaffaqiyatli ishlanmalari predmeti bo‘lgan.
O‘zbekistonlik olimlar (YUIK laboratoriyasi, rahbari professor Kostko S.Z.) YUIKda farmakoterapevtik dori vositalarining samaradorligini ko‘p markazli o‘rganish bo‘yicha «Antianginal dori vositalarining kooperativ tadqiqoti» (KIAP) da faol ishtirok etdilar, bu esa respublikada stenokardiya bilan og‘rigan bemorlarni davolash sxemalarini optimallashtirish imkonini berdi, xususan, yakuniy ma’lumotlar V.I. Metelitsaning «Yurak-qon tomir dori vositalarining klinik farmakologiyasi bo‘yicha ma’lumotnoma» nomli mashhur monografiyasida umumlashtirilgan. YUIK laboratoriyasida lipid almashinuvi va ateroskleroz buzilishlarini o‘rganishning asoschisi tibbiyot fanlari doktori, professor Xashimov Xayrulla Abdullayevich bo‘ldi.
1980-yillarda H. A. Hoshimov SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining VKNSda, akademik Vladimir Nikolayevich Smirnov boshchiligidagi Eksperimental kardiologiya institutida, akademik Aleksandr Nikolayevich Orexov boshchiligidagi Angiopatologiya laboratoriyasi bazasida ishlagan.
Xayrulla Abdullayevich Moskva lipidologiya maktabi tajribasini O‘zbekiston zaminiga ko‘chirgan «ilmiy ko‘prik» bo‘ldi. U tomonidan YUIK laboratoriyasi tarkibida ateroskleroz guruhi tashkil etilgan bo‘lib, unda birinchi marta Azizov Kamaliddin Niyazovich va Abdullaxodjayeva Dilorom Gayratovna lipid buzilishlari va multifokal ateroskleroz bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazgan.
Laboratoriya faoliyatining asosiy natijalari quyidagilardan iborat:
- Beqaror stenokardiya bilan og‘rigan bemorlarda statinlarni erta tayinlash usuli (1999-2002 yy.)
1999-2002-yillarda atorvastatin bilan uch oylik davolashning beqaror stenokardiyaning klinik natijalariga ta’siri o‘rganildi, keyinchalik MIRACL (2003) ko‘p markazli tadqiqoti yakunida xorijda tasdiqlandi. Olingan natijalar nostabil stenokardiya bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolashda atorvastatinni erta qo‘llash usulini ishlab chiqish imkonini bergan, bu esa DLPli NS bilan og‘rigan bemorlarda noxush klinik natijalar chastotasini kamaytirish imkonini bergan (stenokardiyani destabilizatsiya qilish va qayta kasalxonaga yotqizish, fatal va nofatal O‘MI, to‘satdan koronar o‘lim).
- Statinlarni ko‘tara olmaslikning genetik determinantlari va davolash taktikasini tanlash
YUIK va ateroskleroz laboratoriyasining muhim ish sikli statinlarni ko‘tara olmaslik sabablarini o‘rganish va individual davolash sxemalarini shakllantirishga qaratilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek populyatsiyasida statinlarni ko‘tara olmaslik CYP3A5 (6986A>G), CYP2C9 (430C>T), CYP2C9 (1075A>C), SLCO1B1 (521T>C), BCRP/ABCG2 (421C>A), shuningdek, COQ2 genining rs4693075 polimorfizmlarini tashish bilan bog‘liqligi aniqlandi.
«Holat-nazorat» usuli bilan taqqoslaganda, YUIK va simvastatinni ko‘tara olmaslik bilan og‘rigan bemorlarda CYP3A5 *3/*3 genotipi statistik jihatdan sezilarli darajada ustunlik qilishi aniqlandi (OR 8,56; 95% CI 2,14-34,1; p=0,003). Bundan tashqari, «tolerantlik» guruhida SLCO1B1 genining C allelini tashish ustunlik qilishi ko‘rsatilgan (OR 3,54; 95% CI 1,35-9,27; χ2=5,7; p=0,017). Amaliy ahamiyatga ega natija statinlarni qisman ko‘tara olmaslikda xavfsiz davolash taktikasini asoslash bo‘ldi: YUIK va simvastatinni ko‘tara olmaslik belgilari bo‘lgan etnik o‘zbeklarning 58% ida rozuvastatinning boshlang‘ich dozasiga o‘tkazilganda jiddiy nojo‘ya ta’sirlar kuzatilmaganligi ko‘rsatildi; shu bilan birga, ko‘p hollarda (72,4%) ushbu klinik kuzatuv CYP3A5 *3/*3 (6986A>G) tashuvchilarida qayd etilgan.
- Ilk bor mahalliy import o‘rnini bosuvchi gipolipidemik preparatlar: oligvon, flateron, flanorin, kursetinni statinlar bilan kombinatsiyada va statinlarni ko‘tara olmaslikda monoterapiya ko‘rinishida qo‘llash samaradorligi o‘rganildi.
Mahalliy gipolipidemik dori vositalaridan foydalangan holda davolash mavzusi bo‘yicha patentlar / YUIK va uning asoratlarini tashxislash:
- Nostabil stenokardiyani davolash usuli — patent No IAP 04267 (2008).
- Statinlarni ko‘tara olmaslikda nostabil stenokardiyani davolash usuli — patent No IAP 05419 (2014).
- Statinlarni qisman ko‘tara olmasligi bo‘lgan osiyolik etnik guruhga mansub shaxslarda YUIKni davolash usuli — patent No IAP 05765 (2016).
- Jigar kasalligi bilan kechadigan YUIKni davolash usuli — patent No IAP 06315 (2017).
- Bir yoki bir nechta koronar arteriyalarning stenozlovchi aterosklerozini noinvaziv tashxislash usuli uchun patent No IAP 05455 (2014).
- Ilk bor rozuvastatin va metformin bilan kombinatsiyalangan davolashning insulinrezistentlikni kamaytirish hisobiga 9-tipdagi prokonvertin-subtilizin keksin konvertazasi oshishiga to‘sqinlik qilish qobiliyati aniqlandi.
- Oilaviy geterozigotali giperxolesterinemiya (GSG): populyatsion-genetik xususiyatlar va xavf omillarini o‘zgartirish
GeOG eng keng tarqalgan irsiy kasallik (tarqalishi 1:200) sifatida YUIK laboratoriyasi ilmiy faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. FH uchun YUIKning erta rivojlanishi xos; erta tashxisning yo‘qligi o‘tkir koronar sindrom va miokard infarkti bilan kasallanishga sezilarli hissa qo‘shishi bilan bog‘liq. Tadqiqotlar davomida o‘zbek populyatsiyasiga xos bo‘lgan LDLR mutatsiyalari aniqlandi va PCSK9 tipidagi funksiya kuchayishi mutatsiyalarining FH kechishiga, YUIK va qandli diabet rivojlanishiga sezilarli modifikatsiyalovchi ta’siri ko‘rsatildi. Ishlar EAS (FHSC, HICC) loyihalari bilan hamkorlikda va o‘z tadqiqotlari doirasida bajarilgan va taqdim etilgan.
- Genetik jihatdan yuqori lipoprotein (a) va xavfni bashorat qilish
Laboratoriyada lipoprotein (a) ning YUIK rivojlanishiga qo‘shgan hissasi va asoratlar prognozi o‘rganildi. Lp (a) darajasi, LPA genining KIV-2 polimorfizmi va jinsga qarab Lp (a) ning 5-yillik yirik yurak-qon tomir asoratlari xavfiga va 10-yillik o‘limga ta’sirining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatilgan.
Ilk bor yurak ishemik kasalligi bo‘lgan ayollarda yurak-qon tomir hodisalari xavfini baholashda LPA genida KIV-2 takrorlanishining past soni bilan bog‘liq bo‘lgan 2-∆∆St ko‘rsatkichini qPCR usulida aniqlash afzallikka ega ekanligi ko‘rsatilgan. Shuningdek, ayollarda yurak-qon tomir asoratlarining nisbiy xavfi yuqori apoA kvartilda pastki kvartilga nisbatan pastroq bo‘lgan.
Lp (a) darajasini pasaytirishda inklisiranning samaradorligi alohida ko‘rsatilgan. Natijalar Koreya kardiologlari kongressida (2024) taqdim etilgan va e’lon qilingan.
- COVID-19 dan keyingi yurak-qon tomir asoratlari
Tadqiqotning post-COVID yo‘nalishi infeksiyadan keyin nostabil stenokardiya bilan og‘rigan bemorlarda yallig‘lanish biomarkerlarini baholashni o‘z ichiga olgan. Atorvastatin va kursetinni birgalikda qo‘llash atorvastatin bilan monoterapiyaga nisbatan yallig‘lanish markerlarini kamaytirishi ko‘rsatilgan. Asoratlarni davolashning nashr va patent hujjatlarida aks ettirilgan usuli ishlab chiqilgan va ilmiy asoslangan.
- Aliyeva R.B., Fozilov X.G., Shek A.B. va boshqalar. Yevraziyskiy kardiologicheskiy jurnal. 2023;No1:86-92. DOI: 10.38109/2225-1685-2023-1-86-92
2. COVID-19 o‘tkazgan yurak ishemik kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda nostabil stenokardiyani davolash usuli. 18.02.2025-yildagi IAP 20220078-sonli talabnoma bo‘yicha ijobiy qaror
Davlat mukofoti
Monografiya
Ixtiro
Doktorlik dissertatsiyasi
nomzodlik dissertatsiyasi
Hamkorlik
Laboratoriya xalqaro hamkorlarning keng doirasi bilan faol hamkorlik qiladi:
Ta’lim faoliyati
Laboratoriya negizida:
«Surunkali YUIK va dislipidemiyalar» mutaxassisligi bo‘yicha ordinator va aspirantlarni tayyorlash.
YUIK va lipid almashinuvi buzilishlarini tashxislash va davolashning zamonaviy usullari bo‘yicha mahorat darslari va ilmiy-amaliy seminarlar o‘tkazish.
- Shifokorlar malakasini oshirish bo‘yicha ta’lim dasturlarida ishtirok etish.